Bagaimana tarikh awal Ramadan ditentukan di Malaysia, Singapura dan Brunei

Apa beza rukyah dan hisab?

Rukyah ialah cerapan. Pegawai yang terlatih memerhati ufuk barat sebaik matahari terbenam pada malam ke-29 bulan yang hendak berakhir, mencari anak bulan. Hisab pula ialah pengiraan. Ia meramalkan lebih awal, sehingga ke minit, kedudukan bulan dan jaraknya daripada matahari.

Kedua-duanya bukan bertentangan dalam amalan di Malaysia. Hisab menentukan bila dan di mana hendak mencerap, serta menetapkan aras yang menjadi ukuran; rukyah pula mengesahkannya. Malaysia kembali menggunakan kaedah gabungan ini melalui keputusan Majlis Raja-Raja dalam mesyuaratnya yang ke-125 pada 14 Oktober 1982.

Apa itu kriteria imkanur rukyah?

Imkanur rukyah bermaksud kemungkinan kelihatan. Ia tidak bertanya sama ada anak bulan sudah wujud secara teknikal, sebaliknya bertanya sama ada anak bulan itu munasabah untuk dilihat. Kriteria inilah yang menetapkan angkanya, dan angka itu sudah berubah.

Pindaan itu dipersetujui dalam Muzakarah Rukyah dan Takwim Islam kali ke-16 di Port Dickson pada 2 hingga 4 Ogos 2016, disahkan dalam Mesyuarat Pegawai Kanan MABIMS kali ke-44 di Singapura pada 11 hingga 14 November 2019, dan mula berkuat kuasa pada 1443H. Malaysia menerimanya pada 9 Ogos 2021.

Perubahan ini lebih besar kesannya daripada yang disangka. Aras yang lebih tinggi bermakna hilal perlu berada lebih jauh daripada matahari sebelum sesuatu bulan boleh bermula, jadi ada bulan yang kini bermula sehari lewat berbanding di bawah kriteria lama. Beberapa penjelasan yang masih tersiar, termasuk halaman jabatan mufti negeri, masih memetik angka lama 2 dan 3 darjah itu.

Apa yang berlaku pada malam 29 Syaaban?

Setiap bulan Hijri mengandungi 29 atau 30 hari, dan yang mana satu tidak dapat dipastikan sehingga malam ke-29. Ada dua kemungkinan selepas malam itu.

1. Kriteria dipenuhi. Hilal kelihatan, atau pengiraan menunjukkan kedudukannya melepasi aras yang ditetapkan. Esoknya ialah 1 Ramadan.
2. Kriteria tidak dipenuhi. Syaaban digenapkan kepada 30 hari, langkah yang disebut istikmal, dan Ramadan bermula sehari selepasnya.

Oleh sebab hari dalam kalendar Hijri bertukar pada waktu matahari terbenam dan bukan pada tengah malam, bulan Ramadan bermula pada waktu Maghrib malam itu juga. Terawih pertama didirikan pada malam itu, dan puasa pertama bermula dari waktu Subuh keesokan harinya.

Ujian yang sama berulang dua puluh sembilan hari kemudian, pada malam ke-29 Ramadan, dan jawapannya di situ menentukan bila Ramadan tamat dan 1 Syawal bermula.

Siapa yang menentukan tarikh di setiap negara?

Ketiga-tiganya memakai kriteria MABIMS, tetapi cara pengesahan dan pihak yang mengumumkannya berbeza.

Kedudukan Singapura paling kerap disalah faham. Gambar Mufti di sisi teleskop tersebar setiap tahun, tetapi Singapura menentukan bulan Hijrinya melalui pengiraan sejak 1974. Cerapan itu untuk data dan kajian, bukan untuk menetapkan permulaan bulan.

Mengapa ketiga-tiga negara mula pada hari yang sama?

Tarikhnya sama kerana kriterianya dikongsi, bukan kerana kaedahnya sama. Malaysia boleh mencerap hilal sementara Singapura mengiranya, dan kedua-duanya sampai kepada tarikh yang sama, kerana kedua-duanya menanyakan soalan yang sama: adakah hilal melepasi 3 darjah ketinggian dan 6.4 darjah elongasi ketika matahari terbenam.

Inilah bahagian yang paling kerap tertinggal dalam penjelasan lain. Kaedah ialah apa yang dibuat oleh sesebuah negara pada malam itu. Kriteria ialah apa yang dikira sebagai permulaan bulan. Persetujuan pada perkara kedua itulah yang menghasilkan takwim yang sama, dan MABIMS ialah wadah yang menyatukannya.

Bolehkah ketiga-tiga negara mula pada hari berbeza?

Boleh. Kriteria yang dikongsi menyempitkan ruang perbezaan, tetapi tidak menghapuskannya, atas tiga sebab.

• Titik rujukan berbeza. Setiap negara mengira kebolehlihatan bagi lokasinya sendiri: Tanjung Chincin bagi Malaysia, Tuas bagi Singapura, dan Bukit Shahbandar bagi Brunei. Pada malam yang genting, hilal boleh melepasi aras di satu tempat dan gagal di tempat lain.
• Asas pengiraan berbeza. Ketinggian yang diukur dari kedudukan pencerap di permukaan bumi, iaitu toposentrik, tidak sama dengan ketinggian yang diukur dari pusat bumi, iaitu geosentrik.
• Pertimbangan fiqh berbeza. Cara laporan cerapan dinilai, dan sama ada cerapan sebuah negara mengikat negara lain, kekal sebagai persoalan fiqh dan bukan falak.

Mengapa Indonesia kadangkala mula sehari lebih awal?

Indonesia ialah anggota MABIMS yang keempat, dan takwim kerajaannya mengikut kriteria yang sama melalui perbincangan terbuka yang dipanggil Sidang Isbat. Jadi perbezaannya bukan antara Indonesia dengan negara jirannya, sebaliknya di dalam Indonesia sendiri.

Muhammadiyah, salah sebuah pertubuhan Islam terbesar di sana, tidak memakai imkanur rukyah. Takwimnya berasaskan wujudul hilal, iaitu pendirian bahawa bulan bermula sebaik anak bulan wujud di atas ufuk ketika matahari terbenam, tanpa mengira sama ada ia boleh dilihat. Kini takwimnya beralih pula kepada takwim Hijri global yang dikenali sebagai KHGT. Oleh sebab arasnya lebih rendah, Muhammadiyah boleh bermula sehari lebih awal.

Bagi 1447H, kedua-duanya jatuh pada hari berlainan. Muhammadiyah menetapkan 1 Ramadan pada 18 Februari 2026, dan kerajaan Indonesia pada 19 Februari 2026, iaitu hari yang sama dengan Malaysia, Singapura dan Brunei. Kedua-dua pendirian berhujah dengan dalil, dan halaman ini melaporkannya tanpa memilih antara keduanya.

Bolehkah tarikh diketahui lebih awal?

Tidak secara rasmi. Pengiraan boleh mengunjurkan tarikh bertahun-tahun lebih awal, dan takwim bercetak memang berbuat demikian, sebab itu takwim Hijri bagi 1450H pun sudah ada. Namun unjuran bukan pengumuman. Tarikh menjadi rasmi hanya selepas malam ke-29, apabila pihak berkuasa di setiap negara mengisytiharkannya.

Sebab itulah tarikh yang diterbitkan jauh lebih awal patut dibaca sebagai kiraan. Ia selalunya tepat, kerana kriterianya berbentuk pengiraan dan pengiraan itu kukuh. Tetapi ia belum mengikat sehingga diumumkan.

Adakah kiraan detik laman ini menggunakan tarikh rasmi?

Ia menggunakan unjuran sehingga pihak berkuasa mengumumkan, kemudian menggunakan tarikh rasmi itu. Kiraan detik berjalan sehingga waktu Maghrib pada malam sebelum puasa pertama, kerana itulah saat bulan Ramadan bermula, dan apa-apa yang belum diumumkan dilabel sebagai unjuran dan bukan tarikh yang disahkan. Hari pertama puasa yang berikutnya ialah 8 Februari 2027.